Rishte aur aadatein रिश्ते और आदतें

कभी-कभी सबसे ज़्यादा तकलीफ़ उस आदत से नहीं होती,

बल्कि इस एहसास से होती है कि—

“मैंने उसके लिए इतना कुछ बदला,

और वो मेरे लिए एक चीज़ भी नहीं छोड़ सका।”

जब इंसान किसी से प्यार करता है,

तो बड़ी कुर्बानियाँ नहीं,

छोटी-छोटी कोशिशें मायने रखती हैं।

क्योंकि एक आदत छोड़ना सिर्फ आदत छोड़ना नहीं होता,

वो ये कहना होता है—

“तुम मेरी ज़िद से ज़्यादा ज़रूरी हो।”

और जब सामने वाला हर बार अपनी पसंद,

अपना शौक, अपनी आदत को ही चुनता रहे,

तो धीरे-धीरे रिश्ते में सवाल पैदा होते हैं—

“क्या मेरी नापसंद की इतनी भी अहमियत नहीं?”

रिश्ते सिर्फ निभाने से नहीं चलते,

एक-दूसरे की असुविधा समझने से चलते हैं।

सुगम 

बातों से खामोशी तक | Baaton Se Khamoshi Tak

जो लोग बहुत खुलकर बातें करते हैं,

हर बात पर मुस्कुरा देते हैं,

और कभी-कभी बोलते हुए रुकते नहीं,

वो बेवकूफ नहीं होते।

वो बस अपने अंदर की ख़ामोशी से डरते हैं।

इसलिए लफ़्ज़ों का सहारा ले लेते हैं।

उन्हें आदत होती है दिल हल्का करने की,

और शायद इसीलिए

वो उसी इंसान से सबसे ज़्यादा कह जाते हैं

जिस पर उन्हें दूसरों से यकीन थोड़ा ज्यादा होता है।

मगर जब वही शख़्स

तुम्हारी बातों पर हँसने लगे,

तुम्हारे बड़बोलेपन को मज़ाक बना दे,

तो समझ जाना,

वहाँ सुकून नहीं, तमाशा है।

फिर बेहतर है...

चुप्पी की चादर ओढ़ लो…

क्योंकि हर जगह दिल खोलना

खुद को खो देना होता है।

Jo log bahut khulkar baatein karte hain,
har baat par muskurra dete hain,
aur kabhi-kabhi bolte hue rukte nahi,
wo bewakoof nahi hote.

Wo bas apne andar ki khamoshi se darte hain,
isliye lafzon ka sahara le lete hain.
Unhe aadat hoti hai dil halka karne ki,
aur shayad isiliye wo usi insaan se
sabse zyada keh jaate hain
jis par unhe doosron se zyada yakeen hota hai.

Magar jab wahi shakhs
tumhari baaton par hansne lage,
tumhare badbolepan ko mazaak bana de,
to samajh jaana—
wahan sukoon nahi, tamaasha hai.

Phir behtar hai…
chuppi ki chaadar odh lo…
kyunki har jagah dil kholna,
khud ko kho dena hota hai. 

ਪੰਜਾਬੀ | Punjabi

"ਕਵਿਤਾ, ਗੀਤਾਂ ਨੇ ਹੀ ਸਾਹ ਭਰ ਰੱਖੇ ਨੇ,

ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਰੂਹ ਕਦੋਂ ਦੀ ਥੱਕ ਕੇ ਢਹਿ ਜਾਂਦੀ।

ਮਰਦੀ–ਮਰਦੀ ਨੂੰ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸੁਰ ਬਚਾ ਲੈਂਦੇ ਨੇ,

ਚੁੱਪ ਦੀ ਛਾਤੀ ‘ਚ ਧੜਕਣ ਫਿਰ ਜਗਾ ਜਾਂਦੀ।

ਜਦ ਦਰਦ ਬੋਲਣੋਂ ਹਾਰ ਜਾਂਦਾ ਏ,

ਕਲਮ ਆਪ ਹੀ ਰਾਹ ਬਣਾਂਦੀ ਏ,

ਅੰਦਰਲੀ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਮਿਲਦੀ,

ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਫਿਰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜੀਅ ਜਾਂਦੀ ਏ।"

ਸੁਗਮ 

ਰੱਬ ਦੇ ਆਸ਼ਿਕ ( RABB DE AASHIQ)

ਦੋ ਰੱਬ ਦੇ ਆਸ਼ਿਕ ਬੈਠੇ ਨੇ, ਇੱਕ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਏ,

ਦਿਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚੁੱਪ ਚਰਚਾ, ਰੂਹ ਦੀ ਗੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਹੋ ਰਹੀ ਏ।

‘ਮੈਂ-ਤੂੰ, ਮੇਰਾ-ਤੇਰਾ’ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਦਾ ਸਤਗੁਰ ਵੱਡਾ-ਛੋਟਾ ਏ,

ਜਿੱਥੇ ਹੰਕਾਰ ਤੇ ਧਰਮ ਨਾ ਬੈਠਣ ਨੇੜੇ, ਉਹੀ ਥਾਂ ਨੂਰੋ ਨੂਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਏ।

Do Rabb de aashiq baithe ne, ikk ishq di gall ho rahi ae,

Dilan de andar chup charcha, rooh di gall sirf ho rahi ae.

“Main-tu, mera-tera” kujh vi nahin, na kise da Satgur vadda-chhota ae,

Jithe hankaar te dharam na baithan nere, ohi thaan nooro-noor ho riha ae.

ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ (Social Media) : ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਕਮਜ਼ੋਰ?

“ਗਧੇ ਨੂੰ ਲੂਣ ਦਿੱਤਾ, ਗਧਾ ਕਹਿੰਦਾ ਮੇਰੀ ਅੱਖ ਭੰਨਤੀ।”

ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਲ ਨਾਲ, ਆਪਣਾ ਸਮਝ ਕੇ ਹਿਦਾਇਤ ਦਿਉ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਦਖ਼ਲ ਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ I

ਹਰ ਮਾਪੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਨਾਲੋਂ ਨੰਬਰ ਇਕ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਹੈ I 

ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਚੰਗੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜਿਵੇਂ ਖੇਡਾਂ, ਆਰਟਸ ਅਤੇ ਵਾਧੂ ਸਿੱਖਣਯੋਗ ਅਕੈਡਮੀਆਂ ( academy ) ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੋਰ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਉੱਭਰ ਕੇ ਆਉਣ। ਇਹ holistic development ਹੈ—ਸੰਤੁਲਿਤ ਵਿਕਾਸ। ਬਹੁਤ ਮਾਪੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦੇ ਵੀ ਹਨ, ਪਰ ਅੱਜ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੋਜ਼ਾਨ trend ਚੱਲ ਪਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਵੀ viral ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਧੂਰਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ( social media) ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਇਸ platform ਦੇ ਆਦੀ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ I

ਹਿਦਾਇਤ ਕਿਉਂ ਚੁੱਭਣ ਲੱਗ ਪਈ?

ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ “individual autonomy”

“ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰਤਾ” ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸੱਚੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲਾ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ defensive psychology ਹੈ—ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਗੱਲ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਦੀ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਤੱਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ—viral culture ।Views ਅਤੇ likes ਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਮਾਪ-ਤੋਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ skills ਸਿੱਖਣਾ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, Social media ਉੱਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ terms and conditions ਮਿੱਥੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਅਧਿਕਤਰ ਵੱਡੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਉਮਰ ਸੀਮਾਵਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ—

Instagram – ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 13 ਸਾਲ

Facebook – 13 ਸਾਲ

YouTube – 13 ਸਾਲ (ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਵੱਖਰਾ ਵਰਜਨ ਉਪਲੱਬਧ)

TikTok – 13 ਸਾਲ

ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਹ ਹੱਦਾਂ ਇਸ ਲਈ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਪੱਕਣ (cognitive maturity) ਅਜੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਪੜਾਅ ‘ਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਬੱਚੇ ਆਪਣੀ ਰੁਚੀ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਦੇਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਕੋਈ ਵਿਗਿਆਨ ਵੱਲ ਖਿਚਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਕਲਾ ਵੱਲ। ਇਹ exploratory phase ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ exhibition phase। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਬੱਚੇ ਦਾ depression level ਉਮਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਾਪੇ ਫੇਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸੋਸ਼ਲ account ਖੋਲ ਕੇ ਨਚਾਉਣ ਗੁਆਉਣ ਦੀਆਂ ਵੀਡਿਓਸ ਪਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ੌਂਕ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਹੀ ਲਿਜਾ ਰਹੇ ਹਨ I ਤੁਹਾਡਾ ਟੀਚਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ “ਨਚਾਉਣ-ਗੁਆਉਣ” ਵਾਲੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਦੀ ਅਸਲ ਦਿਸ਼ਾ ਨਾ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਅਸਲ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ: ਬੱਚੇ ਦੀ ਕਾਬਲਿਯਤ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣਾ ਗਲਤ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰਕੀਟ ਬਣਾਉਣਾ ਜਲਦੀ ਹੈ।12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ੌਂਕ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਸ ਪਾਸੇ ਜਾਣਾI ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਕੁੱਝ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈI

ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਵਿਚਾਰ ਹੈ, comment ਕਰਕੇ ਜਰੂਰ ਦੱਸੋ I